Formatief handelen

Formatief handelen I

Door Luka Hodak

“De bedoeling van onderwijs is immers altijd dat leerlingen of studenten in staat zijn om zelfstandig iets te kunnen buiten de context waarin het geleerd is”

(Kneyber et al., 2022, p. 74).

Het is vrijdagavond, half acht. Een restaurant midden in de stad stuurt twee stelletjes bij de deur weg: “We zitten helemaal vol, sorry.” Mensen met reserveringen van weken eerder zien de beteuterde stelletjes vanuit hun ooghoek omdraaien en weglopen. In de keuken rennen de koks van oven naar snijplank. Tijdens het voorbereiden van de maaltijden heeft de chef-kok een doel: het eten moet zo goed mogelijk op tafel komen. Eerder op de avond drukte hij zijn chefs de partie op het hart: proeven. Wie streeft naar goed eten, moet het proces bewaken, of het nu de sauzen van de saucier zijn of het vlees van de rôtisseur. Doordat de chefs proeven en bijsturen, komen de gerechten zoals bedoeld op tafel en genieten de gasten van hun maaltijd. Na afloop neemt de chef-kok de complimenten in ontvangst.

Op een middelbare school in het midden van het land wordt het schooljaar geopend door de directeur. Hij begint met de onaangename mededeling dat het rooster nog niet helemaal rond is omdat het aantal aanmeldingen terugliep. Hierdoor zijn sommige klassen samengevoegd tot groepen van 32. De zomervakantie is pas een dag voorbij, maar het gemor begint al. “Wat moet ik met een klas van 32?” fluistert een docente Duits tegen haar sectiegenote. De cijfers in klas 2 en 3 havo waren afgelopen jaar ondermaats. “Hoe kan dat toch?” had de schoolleiding aan de docente Duits gevraagd. Ze had alles toch zo vaak goed uitgelegd, verzucht ze. Uitleggen en beheersen zijn twee verschillende dingen. En hoe groter de klas, hoe minder zicht je hebt op wat een leerling daadwerkelijk kan.

Formatief handelen is een serie didactische ingrepen die je uitvoert tijdens de lessen om te volgen of leerlingen de leerdoelen halen. Zo nodig stuur je nog in dezelfde les of in de volgende bij als blijkt dat leerlingen de leerdoelen nog niet behaald hebben (Kneyber et al., 2022). Dit is de kern van formatief handelen en in dit blog licht ik toe hoe je het in de praktijk inzet. Om te beginnen hoort het thuis in de hele lesopzet. Het is dus geen handeling die je verricht helemaal aan het einde, vlak voor een toets, als er nog wat lestijd over is na het behandelen van de leerstof. Het wordt ook wel verward met diagnostiek of diagnostisch toetsen. Diagnostiek stelt vast wat er aan de hand is. Formatief handelen bewaakt het proces terwijl het nog loopt. Docenten zeggen ook wel eens in vergaderingen dat alles wat niet summatief getoetst wordt, formatief is. Zo simpel ligt het niet. Wat een handeling formatief maakt, is het vervolg dat je eraan geeft (Kneyber et al., 2022).

Formatief handelen begin je door vóór een reeks lessen na te gaan wat de kern van de leerstof is. Wat zijn de belangrijkste leerdoelen? Welke didactische instrumenten zet je in om de leerlingen die leerdoelen te laten behalen? Dit proces, backward design (of achterwaarts ontwerpen), helpt je om het einddoel voor ogen te houden en van daaruit te bepalen wat er in de les gebeurt, hoe, wanneer en waarom. Deze stap overslaan maakt formatief handelen ineffectief (Lucassen, 2024; Sluijsmans & Kneyber, 2016). Als je niet helder hebt waar je naartoe werkt, hoe kun je dan bepalen wat de leerling moet aantonen? Met andere woorden: als de saucier niet weet of hij een hollandaise- of béarnaisesaus maakt, wat heeft het dan voor zin om te proeven?

Je moet dus weten waar je naar op zoek bent: dat de leerling op dat moment laat zien in hoeverre hij het leerdoel haalt. Je ontwerpt de werkvorm aan de hand van een aantal principes. De werkvorm (1) levert geen nakijkwerk op; (2) zorgt ervoor dat iedere leerling afzonderlijk iets laat zien; (3) is een korte opdracht die snel leidt tot waardevolle informatie voor de docent (en de leerling); (4) bevat niet alleen een weetvraag (kennis, de R van RTTI) maar vooral een denkvraag (toepassing en inzicht, de T1, de T2 en de I van RTTI; Drost & Verra, 2015). Formatief handelen is daarnaast een kortcyclisch proces. Dat betekent dat je iets doet met wat je hebt gezien. Differentiëren op snelheid en niveau is dan een logische vervolgstap. Wie het leerdoel nog niet haalt, krijgt hulp; wie het al haalt, krijgt verdieping.

Wat kan de docente Duits als formatieve handeling inzetten? In haar lessenreeks kiest ze een thema dat bij haar leerlingen aansluit, bijvoorbeeld iets actueels of een coming-of-ageverhaal. Ze ontwerpt een eindopdracht: een A3-poster, een filmpje, een korte podcast of een dagboekfragment, in het Duits, geschreven of gesproken. De leerlingen werken de hele reeks aan die opdracht, ondersteund door het vocabulaire uit de lesmethode. Aan het begin van de les zet de docente wisbordjes in met als doel kort op te halen wat is blijven hangen. Ze noemt vier Nederlandse woorden en vraagt de leerlingen de vertalingen in het Duits te noteren. Daarna stelt ze een denkvraag: welk van deze vier woorden past niet in het eindproduct dat je schrijft of maakt, en waarom niet? Tot slot laat ze iedereen één zin in het Duits schrijven die straks in het eindproduct terug kan komen. Alle leerlingen denken zelfstandig na. De docente activeert voorkennis, krijgt informatie zonder nakijklast en kan nog diezelfde les inspelen op wie het leerdoel nog niet haalt. Ze vraagt de leerlingen die het nog niet hadden bij elkaar te gaan zitten en helpt hen, terwijl de rest verder werkt aan de eindopdracht.

De docente Duits komt er nu tijdens de les achter wie haar nog niet volgt, weken eerder dan bij het proefwerk en net als bij de chef op het moment dat bijsturen nog iets uithaalt. Dat is de kracht van formatief handelen.

In vervolgblogs zal ik uiteenzetten hoe je zelf of met je team aan de slag kunt gaan met formatief handelen. Houd deze pagina in de gaten. Kun je niet wachten? Ga dan vast naar LesLoket en maak je eigen lessen en werkbladen met formatief handelen als ontwerpprincipe.

Literatuur

Drost, M., & Verra, P. (2015). Handboek RTTI. Docentplus.

Kneyber, R., Sluijsmans, D., Devid, V., & Wilde López, B. (2022). Formatief handelen: Van instrument naar ontwerp. Phronese.

Lucassen, M. (2024, 19 maart). Backward design: wat is het, hoe gebruik je het, en waarom? Vernieuwenderwijs. https://vernieuwenderwijs.nl/backward-design/

Sluijsmans, D., & Kneyber, R. (red.). (2016). Toetsrevolutie: Naar een feedbackcultuur in het voortgezet onderwijs. Phronese.